Het maatschappelijk onderzoek: wat kan je verwachten en hoe pak je het aan?

Je ligt met je ex-partner in de knoop over de verblijfsregeling van de kinderen, over de uitoefening van het ouderlijk gezag of over het contact van de grootouders met de kleinkinderen. Jullie komen er samen niet aan uit en de familierechter moet een beslissing nemen. In zo’n dossier vraagt de rechter regelmatig aan het justitiehuis om een maatschappelijk onderzoek uit te voeren, ook wel het sociaal onderzoek genoemd. In deze blog leg ik uit wat dit precies inhoudt, hoe de procedure verloopt en vooral: hoe je je hier als ouder het best doorheen werkt.

Wat is een maatschappelijk onderzoek?

Een maatschappelijk onderzoek is een burgerrechtelijke opdracht die de familierechtbank geeft aan een justitie assistent van het justitiehuis. Die assistent verzamelt informatie en formuleert advies over een maatregel die de kinderen aanbelangt, bijvoorbeeld de uitoefening van het ouderlijk gezag (artikel 373 en 374 Burgerlijk Wetboek), het recht op persoonlijk contact en het recht van bewaring, of het omgangsrecht van grootouders (artikel 375bis Burgerlijk Wetboek). Het onderzoek moet de rechter helpen om de best mogelijke beslissing te nemen, met als uitgangspunt steeds het belang van het kind (Vlaanderen.be).

Belangrijk om te onthouden: het maatschappelijk onderzoek levert een advies op, geen beslissing. De rechter kan er dus in principe van afwijken. In de praktijk heeft het rapport wel een zeer grote invloed op de uiteindelijke uitspraak, dus je neemt dit best serieus.

Wie geeft de opdracht tot een maatschappelijk onderzoek?

Enkel de familierechter, in eerste aanleg of in beroep, kan het justitiehuis vragen om een maatschappelijk onderzoek uit te voeren (Vlaanderen.be). Je kan dit dus niet zelf rechtstreeks aanvragen bij het justitiehuis.

Als je vermoedt dat een sociaal onderzoek nuttig kan zijn in jouw dossier, bijvoorbeeld omdat er onduidelijkheid is over de leefsituatie van de kinderen of over de haalbaarheid van een voorgestelde regeling, dan kun je dit wel aanvragen bij de familierechter.

Hoe verloopt de procedure?

Een maatschappelijk onderzoek verloopt in een aantal vaste stappen:

• De justitie assistent bekijkt eerst het gerechtelijk dossier om zicht te krijgen op de vraag aan de rechter en op het verloop van de procedure.
• Elke partij wordt individueel ontvangen. Tijdens dit eerste gesprek op het justitiehuis licht de justitie assistent de opdracht toe en verzamelt informatie over de familiale situatie.
• Daarna volgt een aangekondigd huisbezoek bij jou, waarbij de justitie assistent ook de kinderen ontmoet en eventueel andere personen, zoals je nieuwe partner.
• Op basis van deze gesprekken schrijft de justitie assistent een rapport met de standpunten, verwachtingen en voorstellen van alle betrokkenen, met aandacht voor zowel de gemeenschappelijke punten als de verschilpunten. Hij kan hierbij ook een eigen advies met oplossingsvoorstellen formuleren.
• Tijdens een slotgesprek licht de justitie assistent je het rapport en het voorstel toe.
• Het rapport gaat vervolgens naar de rechter. De justitie assistent komt daarna niet meer tussen in de procedure (Vlaanderen.be)

Waarnaar kijkt de justitie assistent tijdens het onderzoek?

De justitie assistent gaat op zoek naar antwoorden op de vragen die de rechter heeft gesteld. Dat kan onder meer gaan over:

• het belang van het kind in de ruimste betekenis van het woord
• de mogelijkheid om de conflicten tussen de ouders te beperken
• de stabiliteit en regelmatigheid die aan het kind geboden kan worden
• de loyaliteit van elke ouder ten aanzien van het kind, maar ook ten aanzien van de andere ouder
• de leeftijd, de mening en de wensen van het kind, voor zover het kind in staat is die te uiten
• de beschikbaarheid van de ouders, de afstand tussen hun woonplaatsen en hun opvoedkundige kwaliteiten
• de relatie van het kind met een eventuele nieuwe partner van een van de ouders
• de mogelijkheid om terug te vallen op derden, zoals grootouders of familieleden, voor de opvang van het kind.

Deze opsomming is niet limitatief. De justitie assistent baseert zijn of haar conclusie op wat tijdens de gesprekken is vastgesteld en niet zomaar op wat een partij beweert.

Hoe pak je dit best aan als ouder?

Een maatschappelijk onderzoek is geen test die je kan “winnen”. Een aantal aandachtspunten die ik cliënten steeds meegeef:

• Praat niet over “je ex”, maar over de mama of de papa van je kind. Hoe je de andere ouder benoemt, zegt iets over je vermogen om het partnerconflict los te koppelen van het ouderschap.
• Zeg nooit kwaad over de andere ouder in het bijzijn van je kind en ondermijn zijn of haar loyaliteit niet. Je kind heeft het recht om een goede band te hebben met beide ouders, ook met de grootouders langs beide zijden.
• Toon je oprechte inzet voor een goede verstandhouding en voor een vlotte uitoefening van de verblijfsregeling, ook als dit niet altijd evident is.
• Beklemtoon wat je al gedaan hebt om tot een oplossing te komen, maar erken tegelijk de inzet van de andere ouder. Het onderzoek gaat niet over wie er gelijk heeft, maar over wat het beste is voor het kind.
• Leg uit hoe je met je kind communiceert over de scheiding: dat het niet zijn of haar fout is, en dat je merkt dat het je kind plezier doet om beide ouders graag te zien.
• Bereid je goed voor op de gesprekken en het huisbezoek. Bewaar je kalmte, blijf hoffelijk en vermijd het om het onderzoek te herleiden tot een opsomming van grieven.

Het sociaal onderzoek gaat niet over het achterhalen van “de waarheid”. De justitie assistent noteert standpunten en beschouwt die niet zonder verificatie als uitgangspunt van de conclusie die zal worden gemaakt. Maar hou er rekening mee dat de manier waarop je je perceptie brengt, mee de basis vormt van het advies.

Wat als het toch moeilijk verloopt?

Sommige ouders vinden het bijzonder confronterend om beoordeeld te worden op hun ouderschap. Dat is begrijpelijk, vooral wanneer het partnerconflict nog volop leeft. Net daar kan begeleiding het verschil maken. Als advocaat, familiaal bemiddelaar en contextueel counseler help ik je om je voor te bereiden op de gesprekken, om inzicht te krijgen in je eigen valkuilen en om je verhaal op een constructieve manier te brengen, zonder dat dit je band met de andere ouder of je kind verder onder druk zet.

Vragen?

Heb je vragen na het lezen van deze tekst? Wil je bijstand bij het opstellen of laten registreren van een overeenkomst binnen een familiale context? Neem dan contact op voor een afspraak. Voor de prijs van 125 euro krijg je tijdens een gesprek van 1 uur een eerste raad waar je eventueel zelf verder mee aan de slag kunt. Het gesprek is verder volledig vrijblijvend.

Eveline Van Hoecke

B.V. Advocatenkantoor Eveline Van Hoecke